धार्मिक, सांस्कृतिक तथा सामाजिक दृष्टिकोणमा घटस्थापनाको महिमा

• प्रिया मिश्र “मन्नु”

नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक विशेषताले भरिपूर्ण देश हो। यहाँ मनाइने विभिन्न चाडपर्वले नेपाली समाजको मौलिकता, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक परम्परा र सामाजिक सद्भावलाई जीवन्त बनाएका छन्। नेपालीहरूको महान् पर्व बडादसैँ यस्तै महत्त्वपूर्ण चाडमध्ये एक हो। बडादसैँको सुरुवात घटस्थापनाबाट हुन्छ। आश्विन शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइने घटस्थापना नेपाली हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको प्रमुख धार्मिक पर्व हो। यस दिनदेखि नवरात्र आरम्भ हुने भएकाले घटस्थापनालाई शक्ति उपासनाको प्रारम्भिक दिनका रूपमा लिइन्छ। घटस्थापना केवल धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई आस्था, आशा, अनुशासन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र सकारात्मक जीवनदृष्टिको प्रतीकसमेत हो।

घटस्थापनाको धार्मिक महत्त्व
‘घटस्थापना’ शब्द दुई शब्द मिलेर बनेको छ—‘घट’ र ‘स्थापना’। घट भन्नाले कलश वा पवित्र जल राखिएको पात्रलाई बुझिन्छ भने स्थापना भन्नाले कुनै वस्तुलाई विधिपूर्वक राख्ने कार्यलाई जनाउँछ। यस दिन शुभ साइतमा घरको पूजाकोठा वा निर्धारित पवित्र स्थानमा कलश स्थापना गरी देवी दुर्गाको आराधना गरिन्छ। कलशलाई शुभता, समृद्धि र जीवनको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ।

हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गा शक्ति, साहस, न्याय र दुष्ट शक्तिमाथि विजयको प्रतीक हुन्। नवरात्रका नौ दिनसम्म दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको पूजा–आराधना गरिन्छ। घटस्थापनादेखि सुरु हुने यो साधनाले मानिसलाई आफ्नो मन, विचार र व्यवहारलाई शुद्ध बनाउँदै सत्यको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्छ। धार्मिक आस्थाअनुसार यस अवधिमा श्रद्धापूर्वक पूजा, जप, ध्यान र व्रत गर्नाले आत्मिक शान्ति तथा सकारात्मक ऊर्जा प्राप्त हुन्छ।

घटस्थापनाको दिन घरमा जमरा राख्ने परम्परा पनि छ। जौ, मकै, गहुँलगायतका अन्नलाई विधिपूर्वक छरेर अँध्यारो वा कम प्रकाश भएको स्थानमा उमारिन्छ। दसैँको टीकाका दिन जमरा प्रसादका रूपमा ग्रहण गरिन्छ। जमरालाई समृद्धि, उर्वरता, स्वास्थ्य र जीवनको निरन्तरताको प्रतीक मानिन्छ। यस परम्पराले कृषि र प्रकृतिसँग नेपाली समाजको गहिरो सम्बन्धलाई पनि उजागर गर्छ।

नेपाली संस्कृति र परम्पराको संरक्षण
नेपालको सांस्कृतिक पहिचान निर्माणमा घटस्थापनाको विशेष योगदान छ। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको यो परम्पराले हाम्रा पुर्खाको जीवनशैली, धार्मिक विश्वास र सामाजिक मूल्यलाई वर्तमान पुस्तासँग जोडेको छ। गाउँदेखि सहरसम्म घटस्थापनाको दिन घर सफा गर्ने, पूजास्थल सजाउने, कलश स्थापना गर्ने र जमरा राख्ने चलन छ। परिवारका सदस्यहरू एकै ठाउँमा भेला भएर धार्मिक कार्यमा सहभागी हुन्छन्।

नेपालको भौगोलिक तथा सांस्कृतिक विविधताअनुसार दसैँ मनाउने तरिकामा केही भिन्नता देखिए पनि घटस्थापनाले शुभारम्भ, आस्था र पारिवारिक एकताको साझा भावना बोकेको हुन्छ। यसले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति र परम्पराबारे जानकारी प्राप्त गर्ने अवसर दिन्छ। आधुनिकताको प्रभावले जीवनशैली परिवर्तन भइरहेका बेला यस्ता पर्वले मौलिक संस्कृतिको संरक्षणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छन्।

संस्कृतिको संरक्षण भनेको पुराना परम्परालाई जस्ताको तस्तै दोहोर्‍याउनु मात्र होइन, तिनमा रहेका सकारात्मक मूल्य र मान्यतालाई समयअनुकूल आत्मसात् गर्नु पनि हो। घटस्थापनाले श्रद्धा, संयम, सहिष्णुता, कर्तव्यबोध र पारिवारिक जिम्मेवारीजस्ता मूल्यलाई व्यवहारमा उतार्न प्रेरणा दिन्छ।

सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक एकता
नेपाली समाजमा चाडपर्वहरू सामाजिक सम्बन्धलाई बलियो बनाउने महत्त्वपूर्ण माध्यम हुन्। घटस्थापनासँगै दसैँको वातावरण सुरु हुन्छ। घरपरिवारमा उत्साह छाउँछ, टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्कने योजना बनाउँछन् र परिवारका सदस्यहरू एकअर्कासँग भेटघाट गर्ने प्रतीक्षामा रहन्छन्। यसरी घटस्थापनाले केवल पूजा–आराधनाको सुरुवात मात्र गर्दैन, पारिवारिक मिलन र सामाजिक सम्बन्धको नवीकरण गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ।

नेपालमा रोजगारी, अध्ययन र विभिन्न पेसाका कारण धेरै मानिस आफ्नो जन्मस्थानबाट टाढा बस्न बाध्य छन्। दसैँको आगमनले उनीहरूलाई आफ्नो परिवार, गाउँघर र बाल्यकालका सम्झनासँग पुनः जोड्ने अवसर दिन्छ। घरमा जमरा राख्ने परम्पराले पनि घरप्रतिको आत्मीयता र परिवारसँगको भावनात्मक सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँछ।

त्यसैगरी, छिमेकी तथा आफन्तबीच शुभकामना आदानप्रदान गर्ने, सहयोग गर्ने र आपसी सम्बन्ध सुधार गर्ने अवसर पनि यस पर्वले प्रदान गर्छ। सामाजिक जीवनमा देखिने मनमुटाव, दूरी र असमझदारीलाई कम गर्दै प्रेम, सद्भाव र सहकार्यको भावना विकास गर्न यस्ता अवसर उपयोगी हुन्छन्।

यद्यपि, चाडपर्वको वास्तविक महत्त्व केवल आफ्नै परिवार वा समुदायमा सीमित हुनु हुँदैन। जात, भाषा, धर्म, वर्ग र क्षेत्रका आधारमा विभाजित नभई सबैप्रति सम्मान र सद्भाव राख्नु नै नेपाली समाजको सुन्दर पक्ष हो। घटस्थापनाको अवसरले यही मानवीय एकता र सहअस्तित्वको सन्देश दिन सक्छ।

कृषि र प्रकृतिसँगको सम्बन्ध
घटस्थापनाको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष कृषि तथा प्रकृतिसँग यसको सम्बन्ध हो। नेपाली समाज लामो समयदेखि कृषि प्रधान रहँदै आएको छ। जमरा उमार्ने परम्परा यसै कृषि संस्कृतिसँग सम्बन्धित छ। बीउबाट बिरुवा उम्रने प्रक्रिया जीवन, पुनर्जन्म, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा बुझिन्छ।

माटो, पानी, हावा, प्रकाश र बीउको उचित संयोजनबाट नयाँ जीवनको विकास हुन्छ। जमरा उमार्ने परम्पराले प्रकृतिको यही चक्रलाई सांकेतिक रूपमा प्रस्तुत गर्छ। यसले मानिसलाई प्रकृतिप्रति कृतज्ञ हुन र प्राकृतिक स्रोतहरूको संरक्षण गर्न प्रेरित गर्न सक्छ।

आज जलवायु परिवर्तन, वन विनाश, प्रदूषण र वातावरणीय असन्तुलनजस्ता चुनौतीहरू बढिरहेका छन्। यस्तो अवस्थामा प्रकृतिसँग सम्बन्धित सांस्कृतिक परम्परालाई वातावरण संरक्षणको चेतनासँग जोड्नु आवश्यक छ। घटस्थापनाको अवसरमा वृक्षरोपण, सरसफाइ, पानीको संरक्षण र स्थानीय कृषि उत्पादनको सम्मानजस्ता सकारात्मक गतिविधि सञ्चालन गर्न सकिन्छ। यसले पर्वलाई धार्मिक अनुष्ठानमा मात्र सीमित नराखी सामाजिक तथा वातावरणीय उत्तरदायित्वसँग पनि जोड्नेछ।

महिला शक्ति र नारी सम्मानको सन्देश
घटस्थापना तथा नवरात्रको धार्मिक आधारमा देवी दुर्गाको उपासनाले विशेष स्थान ओगटेको छ। देवी दुर्गालाई शक्ति, साहस, अन्यायविरुद्धको प्रतिरोध र धर्मको रक्षाको प्रतीक मानिन्छ। यसले महिलालाई कमजोर वा परनिर्भर व्यक्तिका रूपमा हेर्ने सोचभन्दा माथि उठेर नारी शक्तिको सम्मान गर्न प्रेरणा दिन्छ।

नेपाली समाजमा महिलाहरूले परिवार, शिक्षा, कृषि, प्रशासन, राजनीति, व्यवसाय र राष्ट्र निर्माणका विभिन्न क्षेत्रमा महत्त्वपूर्ण योगदान दिँदै आएका छन्। तर अझै पनि लैङ्गिक विभेद, घरेलु हिंसा, असमान अवसर र सामाजिक रूढिवादजस्ता समस्या विद्यमान छन्। देवीको पूजा गर्नुको वास्तविक अर्थ महिलालाई सम्मान गर्नु, उनीहरूको अधिकार सुनिश्चित गर्नु र समान अवसर प्रदान गर्नु पनि हो।

यदि हामी घटस्थापनामा शक्तिस्वरूपा देवीको आराधना गर्छौँ भने व्यवहारमा पनि छोरी र छोराबीच भेदभाव नगर्ने, महिलाको निर्णयलाई सम्मान गर्ने, उनीहरूको शिक्षा तथा आत्मनिर्भरतामा सहयोग गर्ने र हिंसाविरुद्ध आवाज उठाउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ। नारी सम्मानलाई व्यवहारमा उतार्न सके मात्र शक्ति उपासनाको सामाजिक अर्थ सार्थक बन्न सक्छ।

नैतिकता, आत्मअनुशासन र सकारात्मक सोच
घटस्थापनाले मानिसलाई आत्मचिन्तन गर्ने अवसरसमेत प्रदान गर्छ। नवरात्रका नौ दिनलाई आत्मशुद्धि, साधना र अनुशासनसँग जोडेर हेरिन्छ। यस अवधिमा मानिसले आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्ने, नकारात्मक सोच त्याग्ने र जीवनलाई सही दिशामा अघि बढाउने सङ्कल्प गर्न सक्छ।

देवी दुर्गाले दुष्ट शक्तिमाथि विजय प्राप्त गरेको धार्मिक कथाले मानिसलाई अन्याय, अहङ्कार, लोभ, क्रोध र ईर्ष्याजस्ता प्रवृत्तिविरुद्ध संघर्ष गर्न प्रेरित गर्छ। वास्तविक जीवनमा असल र खराबबीचको संघर्ष हरेक व्यक्तिको विचार र व्यवहारमा पनि देखिन्छ। सत्य बोल्नु, इमानदारीपूर्वक काम गर्नु, अरूको अधिकारको सम्मान गर्नु र विपत्तिमा परेकालाई सहयोग गर्नु नै धार्मिक मूल्यको व्यावहारिक अभिव्यक्ति हो।

यसर्थ, घटस्थापनालाई केवल बाह्य पूजाआजा गर्ने दिनका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। यसलाई आफ्ना व्यवहार सुधार्ने, जिम्मेवारी पूरा गर्ने र समाजमा सकारात्मक योगदान दिने अवसरका रूपमा पनि लिनुपर्छ।

आधुनिक समयमा घटस्थापनाको सान्दर्भिकता
वर्तमान समयमा प्रविधि, व्यस्त जीवनशैली र बदलिँदो सामाजिक संरचनाले मानिसको जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याएको छ। मानिसहरू आर्थिक उपलब्धि र व्यक्तिगत सफलताको खोजीमा व्यस्त हुँदा कहिलेकाहीँ पारिवारिक सम्बन्ध, मानसिक शान्ति र सांस्कृतिक पहिचानलाई पर्याप्त समय दिन सकिरहेका हुँदैनन्। यस्तो अवस्थामा घटस्थापनाजस्ता पर्वले आफ्नो जीवन, परिवार र समाजसँग पुनः जोडिने अवसर प्रदान गर्छन्।

तर चाडपर्व मनाउने क्रममा देखिने अनावश्यक खर्च, प्रतिस्पर्धा, ऋण लिएर देखावटी जीवनशैली अपनाउने प्रवृत्ति तथा खाद्यान्नको दुरुपयोगलाई निरुत्साहित गर्नुपर्छ। पर्वको महत्त्व खर्चको परिमाणले होइन, त्यसमा जोडिएको आस्था, आत्मीयता र सद्भावले निर्धारण गर्छ। आर्थिक अवस्था कमजोर भएका परिवारलाई सम्मानपूर्वक सहयोग गर्ने, विपन्न बालबालिकालाई शैक्षिक सामग्री उपलब्ध गराउने र असहाय व्यक्तिलाई साथ दिने कार्यले घटस्थापनाको भावनालाई अझ अर्थपूर्ण बनाउन सक्छ।

त्यसैगरी, युवा पुस्तालाई आफ्नो संस्कृति र परम्पराको वैज्ञानिक, ऐतिहासिक तथा सामाजिक पक्षबारे जानकारी दिनु आवश्यक छ। परम्पराप्रति सम्मान राख्दै विवेकपूर्ण सोच विकास गर्नु नै आधुनिक समाजको आवश्यकता हो।

समग्रमा, घटस्थापना नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, पारिवारिक एकता, कृषि परम्परा र सामाजिक सद्भावसँग गहिरो रूपमा जोडिएको पर्व हो। यसले देवी दुर्गाको आराधनामार्फत शक्ति, साहस र सत्यको विजयको सन्देश दिन्छ। जमरा उमार्ने परम्पराले प्रकृतिप्रतिको सम्मान र जीवनको निरन्तरतालाई प्रतिबिम्बित गर्छ भने पारिवारिक तथा सामाजिक भेटघाटले आपसी सम्बन्धलाई बलियो बनाउँछ।

घटस्थापनाको वास्तविक महत्त्व पूजाआजा र परम्पराको निर्वाहमा मात्र सीमित छैन। यसको सार अन्यायविरुद्ध उभिनु, नारी शक्तिको सम्मान गर्नु, प्रकृतिको संरक्षण गर्नु, पारिवारिक सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउनु र समाजमा प्रेम, सहिष्णुता तथा समानताको भावना फैलाउनुमा निहित छ।

हामीले घटस्थापनालाई आफ्नो सांस्कृतिक गौरवका रूपमा संरक्षण गर्दै यसले दिने सकारात्मक सन्देशलाई दैनिक जीवनमा आत्मसात् गर्न सकेमा हाम्रो समाज अझ सभ्य, समावेशी र मानवीय बन्न सक्छ। त्यसैले घटस्थापना केवल बडादसैँको प्रारम्भिक दिन मात्र होइन, जीवनमा नयाँ आशा, नयाँ सङ्कल्प र सकारात्मक परिवर्तनको सुरुवात गर्ने पवित्र अवसर पनि हो।